Oszustwo na wnuczka i na policjanta. Jak chronić seniorów

Dzwoni telefon, a po drugiej stronie słychać zapłakany głos: "Babciu, to ja, miałem wypadek". Za chwilę słuchawkę przejmuje rzekomy policjant albo lekarz, który mówi, że trzeba szybko przekazać pieniądze. Ten poradnik pokazuje, jak działają dwa warianty tego samego oszustwa wymierzonego w osoby starsze, metoda "na wnuczka" i "na policjanta", po czym je rozpoznasz i jak realnie chronić bliskich seniorów.

Jak działa metoda "na wnuczka"

Schemat zaczyna się od telefonu na numer stacjonarny lub komórkowy starszej osoby. Dzwoniący udaje członka rodziny w nagłej, dramatycznej sytuacji. Najczęściej pada historia o wypadku samochodowym, w którym ktoś ucierpiał, albo o pilnej operacji, kaucji czy odszkodowaniu, które trzeba zapłacić od ręki.

Oszust gra na emocjach i celowo nie podaje imienia. To senior, zdezorientowany i przejęty, sam podpowiada: "Krzysiu, to ty?". Wtedy rozmówca potwierdza i wchodzi w rolę. Często tłumaczy zmieniony głos płaczem, stłuczoną wargą po wypadku albo złym połączeniem. Kluczowy element to presja czasu i zakaz odkładania słuchawki, żeby ofiara nie zdążyła zadzwonić do prawdziwego wnuczka.

Po zbudowaniu napięcia do akcji wkracza druga osoba. Najczęściej rzekomy policjant, prokurator albo lekarz, który "prowadzi sprawę" i instruuje, gdzie i jak przekazać gotówkę. To płynne przejście do drugiego, bardziej rozbudowanego wariantu.

Wariant "na policjanta i prokuratora"

Tutaj dzwoniący od razu przedstawia się jako funkcjonariusz policji, agent CBŚP albo prokurator. Twierdzi, że trwa tajna akcja przeciwko grupie oszustów, a oszczędności rozmówcy są zagrożone i lada chwila ktoś włamie się na konto. Senior słyszy, że właśnie został wciągnięty w poufne śledztwo i ma bezwzględnie zachować tajemnicę, nawet przed rodziną i pracownikami banku.

Dalej pada konkretne polecenie. Pieniądze trzeba wypłacić z konta i przekazać "zaufanemu kurierowi", który podjedzie pod dom, albo przelać je na tak zwane bezpieczne konto. Czasem rozmówca każe nie rozłączać się przez wiele godzin, żeby ofiara nie skontaktowała się z nikim z zewnątrz.

Najważniejsze zdanie tego poradnika brzmi tak. Polska policja, prokuratura ani żadna inna służba nigdy nie dzwoni z prośbą o wypłatę gotówki, przekazanie jej kurierowi czy przelew na "bezpieczne konto". Taka procedura po prostu nie istnieje. Każdy telefon, w którym pada takie żądanie, to oszustwo, bez wyjątków.

Dlaczego numer na wyświetlaczu niczego nie potwierdza

Wielu seniorów uspokaja widok numeru, który wygląda znajomo albo zaczyna się jak komenda policji. Oszuści potrafią jednak podstawić dowolny numer na ekranie, łącznie z numerem alarmowym czy infolinią. Ta technika nazywa się spoofingiem i opisaliśmy ją w osobnym poradniku o fałszowaniu numeru telefonu.

Dlatego sama nazwa instytucji czy znajomy początek numeru to żaden dowód. Jeśli masz wątpliwości, kto naprawdę dzwonił, możesz sprawdzić numer w naszej bazie i zobaczyć, czy inni zgłaszali z niego podobne telefony. Cała ta metoda należy do szerszej rodziny oszustw telefonicznych, w których rozmówca podszywa się pod kogoś zaufanego.

Sygnały, które powinny zapalić czerwoną lampkę

Niezależnie od scenariusza te telefony mają wspólne cechy. Po nich rozpoznasz oszustwo szybciej niż po samym numerze:

• rozmówca nie podaje imienia i czeka, aż sam je podpowiesz
• pojawia się dramatyczna historia o wypadku, chorobie albo zagrożonych oszczędnościach
• pada żądanie pilnej gotówki, przelewu lub przekazania pieniędzy kurierowi
• ktoś prosi o zachowanie tajemnicy i zakazuje rozłączania się
• rozmówca naciska, żeby nie dzwonić do rodziny ani do banku
• w tle czujesz silną presję czasu i emocje, które wyłączają chłodne myślenie
• numer na ekranie wygląda znajomo, choć rozmowa brzmi nietypowo

Jak ochronić starszych członków rodziny

Najlepsza obrona powstaje, zanim telefon zadzwoni. Warto przegadać te scenariusze z rodzicami i dziadkami wcześniej, na spokojnie, bez straszenia. Oto co realnie pomaga:

1. Ustalcie w rodzinie hasło, które zna tylko najbliższy krąg. Jeśli ktoś dzwoni z prośbą o pieniądze i nie zna hasła, rozmowa się kończy.
2. Powtarzajcie prostą zasadę: rozłącz się i sam oddzwoń do wnuczka czy córki na ich własny, znany numer. Prawdziwy bliski nigdy nie ma z tym problemu.
3. Wytłumaczcie wprost, że policja i prokuratura nie żądają przez telefon gotówki ani przelewów na żadne konto.
4. Umówcie się, że żadna ważna decyzja o pieniądzach nie zapada w trakcie jednej rozmowy telefonicznej.
5. Jeśli pod dom przyjedzie nieznany kurier po gotówkę, nie otwierajcie i dzwońcie pod numer alarmowy 112.
6. Zapiszcie przy telefonie krótką notatkę z tą zasadą, żeby w stresie była pod ręką.

Ta sama ostrożność chroni przed telefonami od rzekomego banku. Mechanizm i listę pytań, których nigdy nie zadaje prawdziwy konsultant, znajdziesz w poradniku jak rozpoznać vishing.

Co zrobić, gdy oszust już zadzwonił

Jeśli telefon trwa, a Ty masz wątpliwości, po prostu się rozłącz. Nie musisz być miły ani się tłumaczyć. Następnie zadzwoń na własny, zapisany numer osoby, którą rzekomo słyszałeś, i potwierdź, że nic jej nie jest. Najlepiej zrób to z innego telefonu, bo część oszustów potrafi utrzymać linię.

Gdy doszło do przekazania gotówki albo przelewu, działaj od razu, mimo wstydu czy stresu. Wtedy liczą się dwie pierwsze rzeczy:

1. Zadzwoń na Policję pod numer alarmowy 112 i zgłoś, że padłeś ofiarą oszustwa. Podaj numer, godzinę i opis rozmowy.
2. Jeśli wykonałeś przelew, natychmiast zadzwoń na infolinię banku i poproś o próbę jego zatrzymania oraz zablokowanie konta.

Zapisz numer, z którego dzwoniono, i wszystkie szczegóły rozmowy. Jeśli oprócz telefonu dostałeś podejrzanego SMS-a, prześlij go bezpłatnie do CERT Polska na numer 8080. Na koniec opisz numer w opinii na NumerTel, żeby ostrzec kolejne osoby, bo to właśnie zgłoszenia od ludzi pomagają następnemu seniorowi sprawdzić, kto naprawdę dzwonił.